متفرقه تاریخچه موسیقی اصیل ایرانی

[پناه]

کمانچه​

بسیاری کمانچه را نسخه‌ای از غژک، ساز باستانی ایرانی، می‌دانند. نواختن کمانچه از عهد صفویان رایج شد. کمانچه با اندکی تفاوت در ساختار، در میان قوم‌های مختلف ایرانی نواخته می‌شود. کمانچه‌های ترکمنی، مازندرانی، آذربایجانی، لری و بختیاری از انواع محلی این ساز هستند.

کاسه‌ طنینی، خرک، پوست، سیم، پایه، دسته، سرپنجه، صراط و گوشی بخش‌های مختلف کمانچه هستند.

باقرخان رامشگر، حسین‌خان اسماعیل‌زاده، حسین یاحقی، علی‌اصغر بهاری، رحمت‌الله بدیعی، داود گنجه‌ای، اردشیر کامکار و کیهان کلهر از نوازندگان این ساز زهی هستند.

 

[پناه]

نی​

نی یا نی هفت‌بند از سازهای بادی ایرانی است. ساز نی در ادبیات به‌خصوص اشعار مولانا به مانند انسان که از اصل خود دور مانده است، دلتنگ نی‌زار و غمگین تصویر شده است. نی هفت‌بند از گیاه نی ساخته می‌شود. برای ساخت این ساز، نی را به گونه‌ای برش می‌زنند که از سر تا ته آن شامل هفت بند شود. در سال‌های اخیر این ساز به‌صورت مصنوعی نیز ساخته می‌شود. ساز نی پنج سوراخ در جلو و یک سوراخ در پشت دارد که با انگشتان دوم و چهارم از یک دست و انگشتان اول تا چهارم از دست دیگر پوشیده می‌شوند.

دو شیوه‌ی نی‌نوازی با رهبری استادان نایب اسدالله و کسایی وجود دارد. حسین یاوری، حسن کسایی، حسین عمومی، جمشید عندلیبی، محمد موسوی، حسن ناهید و محمدعلی کیانی‌نژاد از استادان برتر این فن در موسیقی سنتی ایرانی هستند.

 

[پناه]

تنبک​

تنبک یکی از سازهای قدیمی ایرانی است که از عهد ساسانیان نواخته می‌شده است. نحوه‌ی ساخت آن به مرور زمان تغییرات بسیاری کرده است. در آغاز، تنبک را با سفال می‌ساختند و به‌تدریج چوب و فلز نیز در ساخت آن به کار رفت. هم‌اکنون اغلب تنبک‌ها از چوب ساخته می‌شوند. چوب گردو به‌دلیل مقاومت و شکل‌پذیری خوب، مناسب‌ترین چوب برای ساخت تنبک است

حاجی‌خان ضرب‌گیر، عیسی آقاباشی، رضاقلی‌خان نوروزی، ابوالحسن صبا و رضا روانبخش از قدمای تنبک‌نوازی و حسین تهرانی، بهمن رجبی، ملوک ضرابی از اساتید کنونی این هنر هستند.

 

[پناه]

تاس​

تاس از سازهای کهن ایرانی است که اطلاع دقیقی از پیشینه‌ی آن در دست نیست و تنها می‌دانیم که در جشن‌ها و آیین‌ها نواخته می‌شده است. این ساز محبوب مردمان کرد است و نواختن آن به‌ویژه در خانقاه‌ها و میان دراویش مرسوم است. ازآنجا‌که اغلب نوازندگان آن اهل تصوف و عارف‌مسلک هستند، نامی از نوازندگان توانمند این ساز چندان به میان آورده نمی‌شود.

این ساز در کردستان ایران و عراق، بخش‌هایی از ترکیه و هند نواخته می‌شود.

 

[پناه]

سنتور​

کهن‌ترین نشانه‌ای که از ساز سنتور برجا مانده، از سنگ‌تراشی‌های آشور (۵۵۹ پیش از میلاد) است. در این سنگ‌تراشی‌ها، صفی تشریفاتی دیده می‌شود که به بزرگداشت آشور بانیپال (آخرین پادشاه مقتدر آشوریان) بر پا شده است و سازی با همانندی بسیار به سنتور دست‌ورزی، در میان آن صف وجود دارد. در نوشته‌های ابونصر فارابی و ابن سینا نیز نام سنتور چندین بار آمده است.

محمدصادق خان، علی‌اکبر شاهی، سماع حضور، حبیب سماعی، حسین صبا، ابوالحسن صبا، پرویز مشکاتیان و حسین ملک از استادان سنتورنواز هستند.

 

[پناه]

رباب​

ساز رباب یکی از سازهای مضرابی (زخمه‌ای) ایرانی است که قدمتی دیرینه دارد. برخی کلمه‌ی رباب را عربی‌شده‌ی رواوه دانسته‌اند. رباب بیشتر در نواحی شرق و جنوب شرق ایران نواخته می‌شود. این ساز نیز مانند بیشتر سازهای زهی، از پنج قسمت شکم، سینه، دسته، سر و تارها تشکیل شده است. بدنه‌ی آن را از چوب درخت توت می‌سازند و پوست بز بر آن می‌کشند.

رباب مدت‌ها در موسیقی ایران مهجور بود تا اینکه در دهه‌ی ۱۳۴۰ خورشیدی موسیقی‌دانان به آنان روی آوردند و در گروه‌نوازی‌هایی ۲۰ تا ۳۰ نفره با این ساز نوازندگی ترتیب دادند. هم‌اکنون بیژن کامکار و حسین علیزاده از استادان نوازنده‌ی این ساز هستند.

 

[پناه]

نقاره​

نقاره ساز ضربی به‌صورت طبل دوتایی است که سطح یکی از دیگری کوچک‌تر است و هر دو به‌وسیله‌ی یک نوازنده با دو چوب نواخته می‌شود. به بیان دیگر، نقاره از دو طبل کاسه‌مانند درست شده که کاسه‌ی بزرگ‌تر صدای «بم» و کاسه‌ی کوچک‌تر صدای «زیر» می‌دهد. کاسه‌های نقاره را از مس یا سفال درست می‌کنند و روی آن پوست گاو یا گوسفند می‌کشند. در گذشته، استفاده از این ساز در موسیقی سنتی ایرانی بسیار مرسوم بوده است.

برای نواختن این ساز معمولاً آن را بر روی پایه‌ای مخصوص سوار می‌کنند. در مجالس خانگی یا مانند آن، ساز را بر روی قطعه فرشی قرار می‌دهند و با دو ترکه‌ی نازک چوب بر آن می‌کوبند.

در گذشته، نقاره ساز اطلاع‌رسانی بوده است. افزون بر کاربرد در جنگ‌ها، از آن برای اطلاع‌رسانی اوقات روز یا رخدادهای مهم استفاده می‌کرده‌اند. مثلاً در برج نقاره‌خانه‌ی شهر ری در دوران پیش از اسلام، هنگام طلوع و غروب خورشید یا مرگ فردی مهم یا تولد نوزادی، نقاره‌نوازی انجام می‌گرفت. امروزه استفاده از این ساز رونقی ندارد و فقط در نقاره‌خانه‌ی حرم امام‌رضا(ع) به شیوه‌ی سنتی در هنگام طلوع و غروب خورشید نواخته می‌شود. کرنا و شیپور نیز از سازهای همراه نقاره هستند.

 

[پناه]

دهل​

دهل طبلی بزرگ و دورویه‌ است که هر دو طرف آن با پوست گاو یا گاومیش پوشانده شده است. از دو چوب برای نواختن دهل استفاده می‌شود. چوب کوچک را ترکه و چوب بزرگ را چوگان می‌خوانند. دهل معمولاً با دو ساز سرنا و کرنا نواخته می‌شود. در گذشته، استفاده از دهل در موسیقی سنتی ایرانی بسیار رایج بوده است.

سیستان و خراسان، دو استانی هستند که دهل در آن‌ها بسیار نواخته می‌شود. این ساز در مناطق مختلف ایران اندازه‌های محتلفی دارد. در شهرهای مرکزی مانند یزد، اردکان و نایین نوع بزرگ آن در مراسم سوگواری امام‌حسین(ع) بدون همراهی هیچ ساز دیگری نواخته می‌شود. در کردستان اندازه‌ی متوسطی دارد و در مراسم شادی نواخته می‌شود. دهل بختیاری نوع کوچک این ساز است

 

[پناه]

قانون​

ساز قانون شباهت بسیاری به سنتور دارد؛ اما به‌جای مضراب، با دست نواخته می‌شود و نوایش به اندازه‌ی سنتور طنین ندارد. این ساز ریشه‌ی ایرانی دارد و از ایران به کشورهای عربی و اروپا راه یافته است. کلاف ساز، پیشانی، پوست، پرده گردان، پایه‌ی خرک، زخمه (مضراب)، سیم، شبکه‌های صوتی، کلید کوک، حلقه‌ی مضراب، شیطانک، جعبه‌ی سیم‌گیر، خرک و قاب پوست اجزای تشکیل‌دهنده‌ی قانون هستند. برای نواختن ساز، آن را روی زمین یا روی پا یا روی میزی قرار می‌دهند که شیب آن رو به نوازنده باشد.

 

[پناه]

دف​

تاریخچه ساز دف، متعلق به ایران باستان است. در قرن هفتم و هشتم پیش از میلاد، در تمدن ایلام از یک نوع دف چهارگوش استفاده می‌کردند. ردپای دف در موسیقی سنتی ایرانی، در مینیاتوری‌های صفویان و گورکانیان و نقاشی‌های دوران صفوی نیز به چشم می‌خورد.

دف یکی از سازهای اصلی مجالس ذکر و سماع درویشان است و در خانقاه‌ها نواخته می‌شود. کردستان اصلی‌ترین محل ساختن و نواختن دف در ایران است.

لازم است یادآوری کنیم که دف با دایره متفاوت است. دایره از دف کوچک‌تر است و زنجیری در اطرافش نیست. برخلاف دف که محل اصلی نواختنش در ایران است، دایره در افغانستان، ازبکستان، آذربایجان و تاجیکستان نیز نواخته می‌شود.

بیژن کامکار و مسعود حبیبی از استادان سرآمد نواختن ساز دف هستند.